Любоў і боль (аўтабіяграфія)

У глыбіні Палесся, каля невялікай рэчкі Талькі, якая ўпадае ў апетую Янкам Купалам Арэсу, на пяць кіламетраў расцягнулася вёска Таль. Там і нарадзіўся я 21 кастрычніка 1921 года.
Свайго бацькі не памятаю. Ен памёр, калі мне было чатыры гады. А праз год памёр ад прастуды малодшы брат Вадодзя. Я астаўся адзіным сынам у маці. Але мяне не дужа песцілі: на маці, як на старэйшай нявестцы, ляжала ўся хатняя гаспадарка, і ёй проста не было часу даглядаць мяне, а ў дзядзькоў, Фёдара і Мікалая. былі свае дзеці. Праўда, дзед Апанас мяне любіў і часга са мной забаўляўся, можа таму, што я сірата.
Калі надышоў час садзіцца за буквар, маці занесла колькі дзесяткаў яек і купіла на норткі і сарочку «краму». I мяне, упершыню апранутага ва ўсё «куплёнае» адвялі ў школу.
Вучыўся я старанна, з ахвотай, прымаў удзел у грамадскім жыцці вёскі. Мы ставілі ў нардоме п'есы, больш на антырэлігійныя тэмы, ахоўвалі палі. Малюнкі дзяцінства назаўсёды адбіліся ў памяці. Але не толькі радасці былі тады, зведаў я і жахі, засмучэнні.
Я дружыў з суседскім хлапчуком Алесем, гады на два старэйшым за мяне. Ён быў нашым важаком, смелым, дапытлівым, крыху нават свавольным. Аднойчы змайстраваў з нейкай трубкі «рэвальверт» і павёў нас да ракі. 3 баязлівай цікаўнасцю сачылі мы за кожным рухам Алесевых рук. Вось ён чыркнуў запалкай, прыцэліўся ў чыйсьці картуз, павешаны на алешкавы куст, і сам сабе крыкнуў: «Агонь!» Раздаўся глухі трэск. Алесь войкнуў, і мы з жахам убачылі, як ён вырваў з вока «рульку», кінуў яе і, заціснуўшы далоняй вока, пабег цераз грады дадому. Так ён і астаўся на ўсё жыццё з адным вокам. А я і цяпер са страхам гляджу на дзіцячыя свавольствы.
Не менш жахлівым відовішчам быў пажар у ветраную асеннюю ноч 1935 года. Нехта падпаліў дом нашага суседа, а цераз паўгадзіны палала семнаццаць хат. Мы з маці выбеглі ў сподніх сарочках (жылі мы ўжо ўдваіх — дзед памёр, а дзядзькі аддзяліліся). Адзінае, што ўдалося вынесці з агню,— мае кніжкі.
Усё сяло памагала будавацца пагарэльцам, у першую чаргу ўдовам. Перазімавалі мы ў цёткі Мар'і, а летам пераехалі ў новую хату. Яна і цяпер стаіць у вёсцы Таль, на старым месцы, непадалёк ад волата-явара, самага высокага ва ўсёй ваколіцы дрэва.
Закончыўшы Тальскую сямігодку, я паехаў у Віцебск паступаць у мастацкі тэхнікум. Я нядрэнна маляваў, удзельнічаў у раённых аглядах творчасці юных мастакоў. (Не ведаю, чаму цяпер у нас, на Любаншчыне, не праводзяцца такія агляды; яны прывівалі б дзецям любоў да прыгожага, садзейнічалі б развіццю добрых эстэтычных густаў.) Маляваў я пейзажы і партрэты. Нават самога сябе не збаяўся аднойчы намаляваць. Усе казалі, што атрымаўся «выліты» я. А я толькі ўсміхаўся: няўжо ніхто не бачыць, што нос на партрэце без гарбінкі?
Экзамены, вядома, не здаў, бо каб здаў, то быў бы сякім-такім мастаком. Прыехаў дадому і пайшоў у 8 клас Любанскай сярэдняй школы.
Дзесяцігодку скоячыў у 1939 годзе і паступіў у Мінскі камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава. На жаль, доўга вучыцца не давялося — толькі тры месяцы. Почым сем зпалавінай гадоў не здымаў са сваіх плеч шынель.
Першае баявое хрышчэнне наша стралковая часць прыняла у жніўні 1941 года, недзе на паўдарозе між Смаленскам і Віцебскам. Далей — баі на Смаленск, кароткая, але жорсткая схватка пад Ярцавам, знакамітая Салаўёўская пераправа праз Днепр і нарэшце доўгая, зацятая бітва ў раёне Ельні. Тут мяне і параніла асколкам варожай міны, 22 жніўня, у час атакі на безыменнай вышыні, каля невялічкай вёскі, здаецца — Пачынкі.
Апынуўся ў глыбокім тыле, дзе нават акон вечарамі не завешвалі коўдрамі,— за Уралам, у Алтайскім краі, у невядомым свету Слаўгарадзе. Там, у шпіталі, мяне «рамантавалі» да канца лютага 1942 года.
Пасля — ваеннае вучылішча. Пяць месяцаў штодзённых заняткаў, бадай, мала лягчэйшых, чым баявое жыццё на перадавой. I вось я, малодшы лейтэнант — мінамётчык, зноў на фронце. I ўжо да самага канца вайны. Доўгая, цяжкая дарога на Захад, на Берлін: прарыў нямецкай абароны і акружэнне фашысцкіх войск у бітве на Волзе, фарсіраванне Паўночнага Данца, Дняпра, Днястра, далей — Вісла, Одэр, Шпрэе. I — аўтаматны роспіс на сцяне рэйхстага. Камандаваў мінамётным узводам, некаторы час быў камсоргам палка, а з лістапада 1944 года — літсупрацоўнікам дывізійнай газеты. потым — карэспандэнтам армейскай газеты.
У маі 1947 года дэмабілізаваўся. Вярнуўся ў Любань з пагонамі старшага лейтэнанта і з трыма ордэнамі — Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны I і II ступені і трыма медалямі. У наступным годзе, крыху падлячыўшыся, пачаў працаваць у раённай газеце. Быў адказным сакратаром, рэдактарам, намеснікам рэдактара.
У 1962—1964 гг. вучыўся на Вышэйшых літаратурных курсах. І цяпер працую ў любанскай раённай газеце, адказным сакратаром. Мая любімая работа.
Не магу ўтрымацца, каб не сказаць колькі слоў аб сваёй Любаншчыне, цудоўным, багатым кутку Палесся.
Калісьці, трыццаць гадоў назад, Янка Купала ў паэме «Над ракой Арэсай» пісаў:
Саўгас — горад, не мястэчка,
Не які там Любань.
Сапраўды, пасёлак саўгаса імя 10-годдзя БССР — Сосны — у той час быў куды прыгажэйшы за Любань. Гітлераўскія акупанты зруйнавалі яго, ніводнай будыніны не пакінулі. Пасёлак адбудавалі нанова, і ён не горшы за даваенны. Але і Любань памаладзела, вырасла. У нас ёсць буйны пеньказавод, крухмальны завод, механізаваны масласырзавод, завод жалезабетонных канструкцый і іншыя прадпрыемствы. Будуецца і хутка дасць першую прадукцыю буйнейшы ў краіне рыбгас. На Любанскае мора прыляцяць чайкі.
Хіба ж з такога раёна захочацца куды-небудзь у іншае месца? Відаць, я на ўсё жыццё прыпісаў сваё сэрца ў Любані.
...У маёй кніжнай шафе ляжыць досыць ёмісты, у чырвоным каленкоры, агульны сшытак. Гэта, бадай, самая дарагая мая рэліквія, якая, можна сказаць, абумовіла боль і любоў усяго майго жыцця.
Калі ў канцы 1939 года мяне паклікалі на вайсковую службу, гэты сшытак я ўзяў з сабой і паўтара гады насіў у салдацкім ранцы. Здаецца, за тры дні да першых ваенных залпаў я адаслаў яго дадому, сваёй маці. I — дзіва: яна атрымала маю пасылку ў першы дзень вайны. I, вядома, хавала як магла: можа, ад мяне і застанецца толькі гэты сшытак. Але вярнуўся і я сам. Адгортваю першую старонку. Чытаю палінялыя радкі:
ЗІМА
Мільёны сняжынак
На землю сплылі,—
Пакрылі даліны,
Лугі і палі.
Пакрылі азёры
I пушчы пакрылі,
Раўніны і горы...
Усё пабялілі...
Задумваюся. I ўспаміны пераносяць амаль на тры дзесяткі гадоў назад, у Тальскую сямігодку. Апроч малявання, было ў мяне і другое захапленне: «сачыняць». А прышчапіў любоў да роднага слова, густ да літаратуры наш настаўнік Мікалан Паўлавіч Лобан. Толькі шмат пазней — у 1954 годзе, калі на вочы тратла яго аповесць «Іркуцянка», я зразумеў, чаму менавіта ён так добра ўмеў сеяць у дзіцячых сэрцах зярняткі люб’ві да прыгожага, мастацкага.
У нашай школе сваёй бібліятэкі не было, а кніжны фонд вардома быў занадта мізэрны, каб задавальняць і патрэбы школьнікаў. I я браў кнігі ў Мікалая Паўлавіча. Ен даваў іх з радасцю і ўсяляк падтрымліваў маю схільнасць да чытаняя.
Першымі ўласнымі «творамі» былі маленькія нататкі аб школьным жыцці, якія рэгулярна пасылаў у газету «Піянер Беларусі» і якія часцяком друкаваліся за подпісам: «Дзяткор Янка Муравейка». А потым, у 1936 годзе. калі ўжо хадзіў у сёмы клас, на чацвёртай старокцы «Піянера Беларусі» аднойчы ўбачыў свой вершык. Тую самую «Зіму»...
У час ваеннай службы, на фронце тады-сяды пісаў вершы на рускай мове. Хаця яны і друкаваліся ў дывізійнай, армейскай і франтавой газетах, але высокімі мастацкімі якасцямі не вызначаліся. Праўда, пісаў іх ад душы, і часам яны краналі нейкія струны салдацкага сэрца. Памятаю такі выпадак. Працуючы ўжо карэспандэнтам, я паехаў у адну стралковую роту, на пярэдні край. На вісленскім плацдарме было гэта. Разгаварыўся з немаладым салдатам. Ён і кажа:
— А ведаеце, у мяне расце сынок. Чатыры гады яму ўжо. На трэцім месяцы вайны нарадзіўся. Пісьмо я яму напісаў. На памяць... I вось гэты верш пасылаю.
Гляджу: мой верш «Каска»... Больш сур'ёзна літаратурнай працай заняўся ў пачатку 50-х гадоў, ужо ў сталым узросце, са значным жыццёвым вопытам.
Пэўную ролю ў маім творчым жыцці адыграў Міхась Клімковіч. Ніколі не забуду гэтага шчырага і сардэчнага чалавека. Недзе ў 1950 годзе я паспрабаваў напісаць паэму пра маладых хлебаробаў палескай вёскі — «Залатая плынь». Гэтая рэч трапіла ў добрыя рукі Міхаіла Мікалаевіча, і ён зрабіў падрабязны разбор яе. «Я вельмі рад, што вы спрабуеце крылы на больш эпічным матэрыяле. Не трэба сумаваць, калі першы ўзлёт не будзе высокім і працяглым. На тое ён і першы»,— пісаў ён. 3 надзвычайным тактам і асцярожнасцю адзначыў недахопы, параіў, што трэба зрабіць. Але я, вядома, гэтай паэмы не давёў да ладу, бо, калі сказаць шчыра, у ёй не было чаго даводзіць, трэба было пісаць усё нанова. А ў мяне не хапала ні духу, ні сілы.
Рэцэнзія М. Клімковіча, якую я захоўваю і цяпер, не толькі не адбіла ахвоты, а наадварот, дапамагла мне ў рабоце.
Потым мне давялося самому сустрэцца з Міхаілам Мікалаевічам. На жаль, гэтая сустрэча была і першай, і апошняй. М. Клімковіч цяжка хварэў і размаўляў з намі, удзельнікамі рэспубліканскай нарады маладых пісьменнікаў, лежачы ў ложку.
Мне ўвогуле шанцавала на сустрэчы з добрымі і таленавітымі літаратарамі. Лічу за вялікае шчасце, што аднойчы ў абмеркаванні маіх вершаў удзельнічаў старэйшы беларускі дзіцячы пісьменнік Янка Маўр. Не ўтаю — дасталося мне здорава. Але ж ад каго? Ад самога дзядулі Маўра. «Вершы для дзяцей пісаць — не аладкі для іх пячы. У вершы, як і ў аладцы, не павінна быць «жывога» цеста. Дзеці любяць добра спечаныя аладкі, падсмажаныя»,— прыкладна так сказаў Іван Міхайлавіч. А гутаркі з Іванам Шамякіным, сяброўства з Аляксеем Зарыцкім, Васілём Віткам, Сяргеем Грахоўскім, Анатолем Вялюгіным, Уладзімірам Шахаўцом! Хіба ж яны не дапамаглі, не падтрымалі мяне?
Усё ж, прызнаюся, я занадта доўга «шукаў сябе», гартаваў свой голас. Ды і цяпер не скончыліся пошукі. Што зробіш: адны адразу, у юнацкім узросце моцным голасам заяўляюць аб сабе, а да другіх літаратурная сталасць прыходзіць, калі ім за трыццаць, а то і за сорак.
Я, здаецца, «знайшоў сябе» ў дзіцячай паэзіі, душа якой сугучная маёй душы. I адбылося гэта зусім «вьшадкова». Мая маленькая шасцігадовая дачушка Света (цяпер ёй 18), як і ўсе дзеці яе ўзросту, любіла «нешта» крэмзаць алоўкамі. Паказала неяк мне шматок паперы і кажа:
— Во які ваш дом высокі, ледзь халіла мне ліста.
Мяне як маланкай паласнула: два зусім гатовыя радкі для верша. I якія радкі! Па-дзіцячаму наіўныя і вобразныя. Я выхапіў з яе рук лісток і напісаў на ім: «Наш дом».
Як наш дом я малявала,
Дык алоўкі ўсе спісала.
Паглядзіце — вокнаў колькі,
Іх, напэўна, болей ста.
Ён у нас такі высокі —
Ледзь хапіла мне ліста.
А назаўтра напісаў другі дзіцячы верш — «Начное сонейка», потым трэці — «Дзе растуць абаранкі».
3 дзесятак вершаў для дзяцей змясціў у сваёй першай, «дарослай» кніжцы — «Песня над палямі» (1955 г.). А першая кніжка для самых маленькіх — «Ручаінкі» — выйшла ў 1956 годзе. Яе адкрывае «Наш дом». Так што я саграшыў, надрукаваўшы гэты верш за адным подпісам.
Дзецям «Ручаінкі» спадабаліся. Кніжка хутка разышлася. А мяне гэта акрыліла. Праз год выдаў другую кніжку вершаў для дзяцей — «Вось якія мы». У 1960 годзе выйшла трэцяя — «Пра ляноту і работу». Потым чацвёртая — «Дружвая сямейка» (1961 г.) і пятая — «Сняжынкі-сняжынкі» (1962 г.).
Два гады, праведзеныя на Вышэйшых літаратурных курсах, былі не толькі часам набыцця ведаў і ўдасканалення майстэрства, але і пераацэнкі таго, што меў у сваім літаратурным багажы.
— Усе мы завадта многа даём браку,— неяк сказаў наш загадчык кафедры творчасці Віктар Цельпугоў,— 60—70 працэнтаў браку.
Вучоба, сустрэчы з вядомымі савецкімі пісьменнікамі і дзеечамі мастацтва далі вельмі многа, духоўна ўзбагацілі, навучылі другімі вачыма глядзець на сваю літаратурную творчасць.
На ўсё жыццё запомніліся гутаркі з А. Сурковым, Р. Гамзатавым, Г. Маркавым, Ч. Айтматавым, I. Сяльвінскім, Л. Касілем, Л. Ашаніным, Р. Ісаевым, А. Яшыным, М. Атаравым, А. Ізбахам, скульптарам Я. Вучэцічам і іншымі. Ды і на курсах разам са мной вучылася нямала таленавітых пісьменнікаў з розных месц нашай краіны: М.Жарнакоў з Астрахані, I. Смірноў з Яраслаўля, Ш. Бейшаналіеў з Кіргізіі, Р. Казакова з Масквы, X. Ашынаў з Адыгеі, Б. Сангаджыева з Калмыкіі, П. Праскурын з Далёкага Усходу і многія іншыя. Штодзённыя сустрэчы з імі таксама пакінулі глыбокі след.
На курсах наладжваліся дыскусіі па актуальных праблемах развіцця савецкай і зарубежнай літаратуры. У прыватнасці, досыць горача спрачаліся мы аб творчасці Салжаніцына, асабліва аб яго аповесці «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» і апавяданні «Матрунін двор». Некаторыя сцвярджалі, што менавіта ў такім кірунку і павінна развівацца савецкая літаратура. Толькі, маўляў, такім шляхам можна ўхіліць адмоўныя з'явы, дамагчыся поўнай гармоніі і справядлівасці. Аднак такіх было нямнога, і яны ўрэшце прызналі памылковасць сваіх сцвярджэнняў. Якое багатае, цікавае і разнастайнае наша жыццё, такой багатай па мастацкіх сродках адлюстравання павінна быць і літаратура сацыялістычнага рэалізму, яе героі і характары.
У гэтай сувязі карыснай была і дыскусія аб станоўчым герою нашага часу. Сённяшні станоўчы герой — не Паўка Карчагін, не Давыдаў, не маладагвардзейцы. Аднак важненшыя рысы іх характараў павінен несці ў сабе сённяшні герой. Яны падобныя ў галоўным — у нянавісці да ворага, у імкненні зрабіць жыццё шчаслівейшым і лепшым, у няспыннай барацьбе за прыгожае будучае, у адданасці вялікай справе камунізма. Такі вывад вынес я з гэтай дыскусіі.
  Вучоба ў Маскве загартавала мой пісьменніцкі характар, узбагаціла. Але пісаць лягчэй ве стала. Наадварот — цяжэй. Удумлівен і прыдзірлівей адносішся да кожнага радка. Хочацца працаваць і працаваць. Многа планаў, многа задум. Калі-небудзь яны, магчыма, стануць кніжкамі.

24 кастрычніка 1964 г.


Комментарии
Добавить новый Поиск
Оставить комментарий
Имя:
Email:
 
Тема:
UBB-Код:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img] 
 
 
Пожалуйста, введите проверочный код, который Вы видите на картинке.

3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."

 
 Каталог TUT.BY